ҚУЫРШАҚ ТЕАТРЫНДА «МЕН КІММІН?»

Қазіргі театр өнерінде адамның өзін-өзі тануы, ішкі әлемін түсінуі, өмірдегі орнын айқындауы секілді мәселелер ерекше өзектілікке ие болып отыр. Ғаламдану дәуірінде адам ақпараттың шексіз ағымында өмір сүріп, сыртқы талаптарға бейімделуге тырысқан сайын, өзінің ішкі «менінен» алыстап кету қаупі де арта түсуде. Осындай жағдайда өнер, соның ішінде театр, адамды қайтадан өз болмысына үңілуге шақыратын маңызды рухани құралға айналады. Осы тұрғыдан алғанда, қуыршақ театрында сахналанған «Мен кіммін?» спектаклі – тек көркем туынды ғана емес, терең философиялық мазмұнға ие, көрерменді ойлануға жетелейтін маңызды туындылардың бірі.

Бұл спектакльдің ерекшелігі – оның көрерменге дайын жауап ұсынбауында. Керісінше, ол әр адамға өзінше ой түюге мүмкіндік береді. Спектакльдің атауының өзі «Мен кіммін?» – адамзат үшін мәңгілік сұрақтардың бірі. Бұл сұраққа жауап іздеу – әрбір тұлғаның өмір жолындағы маңызды кезең. Спектакль осы ізденісті көркем тілмен жеткізіп, көрерменді кейіпкермен бірге ой сапарға жетелейді.

Қуыршақ театры – өзіндік көркемдік заңдылықтары бар ерекше өнер түрі. Мұнда актердің сыртқы мимикасы емес, қуыршақтың қимылы, пластикасы, дауыс ырғағы негізгі құрал ретінде қызмет атқарады. Бұл – актерден жоғары деңгейдегі шеберлікті талап ететін күрделі процесс. «Мен кіммін?» спектаклінде осы ерекшелік толық сақталып, тиімді қолданылған. Қуыршақтардың қозғалысы, сахналық кеңістіктің ұйымдастырылуы, жарық пен музыканың үйлесімі біртұтас көркем жүйе құрап, шығарманың идеялық мазмұнын тереңдете түседі.

Спектакльдің мазмұны адамның ішкі қайшылығын, өзін-өзі іздеу жолындағы күресін бейнелеуге құрылған. Басты кейіпкер өз орнын табуға ұмтылып, түрлі ішкі және сыртқы кедергілерге тап болады. Ол қоғамның талаптары мен жеке армандарының арасында таңдау жасауға мәжбүр болады. Бұл тартыс – қазіргі қоғамдағы көптеген адамдардың, әсіресе жастардың басынан өтетін жағдай. Себебі бүгінде адамға қойылатын талап көп, ал өз жолын табу – күрделі әрі жауапты процесс. Осы тұрғыдан алғанда, спектакль тек жеке кейіпкердің тағдырын емес, тұтас бір буынның рухани ізденісін көрсетеді. Көрермен кейіпкердің ішкі күмәнін, сенімсіздігін, қорқынышын көре отырып, өз өмірімен параллель жүргізе алады. Бұл – театр өнерінің басты жетістіктерінің бірі, яғни көрермен мен сахна арасындағы рухани байланысты орнату.

Басты рөлді сомдаған актер Болат Момынжановтың кәсіби шеберлігі спектакльдің көркемдік деңгейін айқындайтын негізгі факторлардың бірі болып табылады. Қуыршақты «тірілту» – тек техникалық әрекет емес, ол актердің ішкі энергиясы мен сезімінің көрінісі. Актер кейіпкердің психологиялық күйін дәл жеткізе отырып, көрерменге оның жан дүниесін сезіндіре алды. Әсіресе, кейіпкердің шешім қабылдау сәттеріндегі толғаныстары, үміт пен күмән арасындағы күйзелісі шынайы әрі әсерлі бейнеленген.

Спектакльдің көркемдік шешімі де ерекше назар аударуға тұрарлық. Сахна безендірілуі минималистік сипатта болғанымен, әрбір элемент символдық мәнге ие. Бұл тәсіл көрерменнің назарын артық детальдарға емес, негізгі идеяға шоғырландыруға мүмкіндік береді. Жарықтың өзгеруі кейіпкердің ішкі көңіл күйін бейнелесе, музыкалық сүйемелдеу эмоциялық әсерді күшейтіп, сахнадағы әрекетті толықтырып отырады. Мұндай үйлесім спектакльдің көркемдік тұтастығын қамтамасыз етеді.

Қуыршақ театры көбіне балаларға арналған өнер ретінде қабылданатыны белгілі. Алайда «Мен кіммін?» спектаклі бұл түсініктің аясын кеңейтеді. Бұл туынды ересек көрерменге де арналған терең мазмұнға ие. Онда көтерілген мәселелер – тұлғалық қалыптасу, өмірлік таңдау, ішкі сенім кез келген адам үшін маңызды. Сондықтан спектакль әр жастағы көрерменге әртүрлі деңгейде әсер етеді. Оқиға желісінің біртіндеп дамуы кейіпкердің ішкі трансформациясын айқын көрсетеді. Бастапқыда ол өзіне сенімсіз, болашағына күмәнмен қарайтын тұлға ретінде бейнеленсе, уақыт өте келе түрлі сынақтардан өтіп, өзін тануға жақындайды. Бұл процесс көрерменге адамның қалыптасуы ұзақ әрі күрделі жол екенін, әрбір қиындықтың тәжірибе екенін ұғындырады. Спектакльдің тәрбиелік мәні де ерекше. Ол көрерменді дайын шешімге жетелемейді, керісінше, ойлануға, өзіндік қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Әсіресе, жастар үшін бұл спектакльдің маңызы зор, себебі дәл осы кезеңде адам өз болмысын анықтап, өмірлік бағытын таңдауға тырысады. «Мен кіммін?» спектаклі осы ізденістің маңызын көркем түрде жеткізіп, көрерменді өзіне сенуге, ішкі даусын тыңдауға шақырады. Сонымен қатар, спектакльдегі дыбыстық шешімдер мен дауыс ырғағы да маңызды рөл атқарады. Әр кейіпкердің мінезі дауыс арқылы ашылып, көрерменге оның эмоциялық күйі анық жеткізіледі. Қойылымда орынды қолданылған юмор элементтері жалпы атмосфераны жеңілдетіп, күрделі философиялық ойларды қабылдауды жеңілдетеді. Бұл көркемдік тепе-теңдік спектакльдің әсерін күшейтеді.

Спектакльдің финалы – оның идеялық түйіні. Кейіпкер өзінің ішкі «менін» түсініп, өмірге жаңа көзқараспен қарай бастайды. Бұл сәт көрерменге үміт сыйлайды және адамның кез келген жағдайда өз жолын таба алатынын көрсетеді. Осы арқылы спектакльдің негізгі философиялық ойы толық ашылады.

Қорытындылай келе, «Мен кіммін?» қуыршақ спектаклі – мазмұны терең, көркемдік тұрғыдан үйлесімді, тәрбиелік маңызы зор туынды. Ол көрерменге тек эстетикалық әсер сыйлап қана қоймай, адамның ішкі әлемін түсінуге, өз болмысын тануға бағыт береді. Актерлік шеберлік, сахналық шешімдердің дәлдігі және көтерілген мәселелердің өзектілігі бұл спектакльді заманауи театр өнеріндегі маңызды шығармалардың қатарына қосады. Бұл туындыны тамашалаған әрбір көрермен өзіне «Мен кіммін?» деген сұрақ қойып, өмірінің мәні туралы тереңірек ойланары сөзсіз.

Шұғыла АСҚАРБЕК,

Темірбек Жүргенов атындағы ҚазҰӨА

«Кинотеледраматургия» мамандығының 2-курс студенті