Телефон ба, кітап па? Не маңызды?

Смартфон кітап оқуға кедергі ме, әлде мүмкіндік пе? BookTok жастарды кітапқа қызықтыра ала ма?

Бүгінгі жас кітаптың бетін ашпай-ақ, әлеуметтік желіден ондаған кітаптың мазмұнымен таныса алады. Бірі TikTok-тағы қысқа видеоларды тамашаласа, енді бірі сол видеолардан сүйікті шығармасын тауып, кітап дүкеніне асығады. Цифрлық технологиялар адамның назарын өзіне аударған заманда кітап оқудың мәні өзгерді ме? Смартфон дәстүрлі кітаптың орнын баса ала ма? Әлде, керісінше, жастарды әдебиет әлеміне жетелейтін жаңа құралға айналды ма?

Қағаз кітап пен смартфон: бәсекелес пе, серіктес пе?

Бір қарағанда, смартфон мен кітап бір-біріне қарсы тұрған екі әлем секілді. Кітап терең ойға шомылуға шақырса, телефон хабарламаларымен, қысқа видеоларымен және сан түрлі қосымшаларымен адамның назарын бөліп әкетеді. Дегенмен, мәселе құрылғының өзінде емес, оны қалай пайдаланатынымызда.

Қазақстандықтардың кітап оқу дағдыларына қатысты 2025 жылы жарияланған деректерге сүйенсек, сауалнамаға қатысқандардың 57,3 пайызы кітапты тұрақты оқитынын айтқан. Респонденттердің 50,8 пайызы қағаз кітапты таңдаса, 28 пайызы смартфон арқылы оқитынын көрсеткен. Бұл көрсеткіштер қағаз кітаптың әлі де сұранысқа ие екенін, сонымен қатар цифрлық оқудың да күнделікті өмірге ене бастағанын аңғартады.

Қағаз кітаптың өзіндік артықшылығы бар. Оқырман кітапты қолына ұстап, парақтарын аударып, оқығанын ой елегінен өткізуге мүмкіндік алады. Ал смартфон арқылы кітапты кез келген жерде оқуға, электронды нұсқасын өзімен бірге алып жүруге және бейтаныс сөздердің мағынасын бірден табуға болады. Аудиокітаптар да жолда, серуен кезінде немесе күнделікті тірлікпен айналысқанда әдебиет тыңдауға мүмкіндік береді.

Демек, қағаз кітап пен смартфонның бірін таңдап, екіншісінен бас тарту міндетті емес. Екеуін де орнымен қолдануға болады. Ең маңыздысы – кітапты қандай форматта оқитынымыз емес, оған қаншалықты уақыт бөліп, мазмұнын қаншалықты түсінетініміз.

BookTok: кітапты трендке айналдыруға бола ма?

Әлеуметтік желілердің кітап оқуға ықпалы туралы сөз болғанда, соңғы жылдары кең тараған BookTok құбылысын айналып өту мүмкін емес. Бұл – TikTok платформасында кітаптарға шолу жасайтын, оқыған шығармасынан әсерімен бөлісетін, сүйікті авторларын ұсынатын және әдебиет төңірегінде пікір алмасатын оқырмандар қауымдастығы.

BookTok-та кітап туралы ұзақ талдаудан гөрі, оқырманды бірден қызықтыратын қысқа видеолар жиі кездеседі. Біреу шығармадағы әсерлі сәтті баяндайды, екіншісі кітаптың неліктен жүрегіне жақын болғанын түсіндіреді, үшіншісі белгілі бір жанрға қызығатындарға бірнеше туынды ұсынады. Осындай мазмұн бұрын кітап оқуға қызықпаған адамның да назарын аударуы мүмкін.

2025 жылы жарияланған ғылыми зерттеулердің бірі TikTok-тағы #BookTok қауымдастығын білім беру мен оқуға қызығушылықты арттыру құралы ретінде қарастырады. Зерттеушілер әлеуметтік желідегі әдеби қауымдастықтар жастарға кітапты тек жеке оқылатын дүние емес, өзгелермен талқылауға болатын ортақ қызығушылық ретінде таныстыруға мүмкіндік беретінін атап өтеді.

Қазақстанда да бұл үрдістің өзіндік көрінісі бар. TikTok пен Қазақстанның Мәдениет және спорт министрлігі қолдаған #кітапток жобасының видеолары 35 миллионнан астам қаралым жинағаны хабарланған. Қатысушылар кітап ұсынып, сүйікті шығармаларынан үзінділермен бөлісіп, кітап сатып алған сәттерін және әдебиетке қатысты жеке әсерлерін жариялаған.

Бұл – әлеуметтік желінің кітапты көпшілікке таныстыруға мүмкіндік беретінін көрсететін мысал. Алайда видеоны көру кітапты толық оқумен тең емес. Миллиондаған қаралымның өзі қанша адамның кітапты соңына дейін оқығанын дәлелдемейді. Сондықтан BookTok-тың нәтижесін тек қаралым санымен емес, оқуға деген қызығушылықтың нақты әрекетке айналуымен бағалау қажет.

Қазақша кітаптарды насихаттаудың жаңа жолы

BookTok – қазақ әдебиетін жаңа аудиторияға таныстыруға да мүмкіндік беретін алаң. Абайдың қара сөздері, Мұхтар Әуезовтің шығармалары, Ілияс Есенберлиннің тарихи романдары немесе қазіргі қазақ авторларының туындылары әлеуметтік желіде жаңа форматта ұсынылса, жастардың назарын аударуы мүмкін.

Мысалы, бір минуттық видеода кітаптың негізгі идеясын ашатын сұрақ қоюға, кейіпкердің мінезін талдауға немесе шығармадағы бүгінгі қоғамға да қатысты ойды көрсетуге болады. Оқырманның шынайы пікірі мен әсері де кітапқа қызығушылық оятудың тиімді тәсіліне айналуы ықтимал.

Мұндай контенттің сапасы маңызды. Кітапты тек сәнді мұқабасы үшін көрсету немесе танымалдыққа жету мақсатында үстірт шолу жасау жеткіліксіз. Кітаптың мазмұны, автор көтерген мәселе және оқырманға беретін ойы назарда болғаны жөн.

Сонымен қатар қазақ тіліндегі кітаптарға арналған сапалы цифрлық контентті көбейту қажет. Кітапханалар, баспалар, мұғалімдер, жазушылар мен жас блогерлер бірлесіп, оқырман клубтарын, онлайн талқылауларды және кітап оқу челлендждерін ұйымдастыра алады. Бұл қазақ әдебиетін әлеуметтік желідегі күнделікті ақпарат ағынының бір бөлігіне айналдыруға көмектеседі.

Смартфонның көлеңкелі тұсы

Смартфон кітапқа бастайтын жол болуы мүмкін. Бірақ ол оқудың өзін алмастырып, керісінше кедергі келтіруі де ықтимал. Кітап оқып отырған адамға келген хабарлама, әлеуметтік желідегі жаңа видео немесе басқа қосымшаның ескертуі назарын бөліп, мәтінге қайта оралуын қиындатады.

Қазақстандық жастардың цифрлық ортадағы оқу дағдыларына арналған 2025 жылғы ғылыми зерттеу электронды форматтың қолайлылығымен қатар, ақпараттың шамадан тыс көптігі мен назардың бөлінуі сияқты қиындықтарды да қарастырған. Зерттеушілер қағаз кітаптың мазмұнды терең түсінуге және есте сақтауға көмектесетін тұстарын атап өтеді. Сондықтан мәселені тек телефоннан көру дұрыс емес. Маңыздысы – саналы оқу әдетін қалыптастыру. Күніне 15–20 минутты кітапқа арнау, оқу кезінде хабарламаларды өшіру, оқылған бөлімді қысқаша қорытындылау және шығарма туралы пікір алмасу пайдалы әдеттерге айнала алады.

Кітап оқитын ұрпақ қалыптастыру үшін не қажет?

Жастарды кітапқа қызықтыру үшін оларға «кітап оқы» деп талап қою жеткіліксіз. Кітаптың қолжетімді болуы, мазмұнының қызықты ұсынылуы және оқуға қолайлы ортаның қалыптасуы да маңызды.

Біріншіден, мектептер мен кітапханаларда оқушылардың өздері таңдайтын шығармаларға негізделген кітап клубтарын көбейту керек. Екіншіден, әлеуметтік желіде кітапқа арналған сапалы қазақша контентті дамыту қажет. Үшіншіден, ата-ана мен ұстаздың жеке үлгісі маңызды: кітапты күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналдырған ересек адам баланың да қызығушылығын оята алады.

Төртіншіден, оқуды жарысқа ғана айналдырмай, оның ләззатын сезінуге мүмкіндік берген жөн. Әр адамның талғамы әртүрлі: біреуге тарихи роман ұнаса, екіншісі фантастикаға, үшіншісі өмірбаянға қызығады. Оқырманға өзіне жақын жанрды табуға көмектесу – кітаппен тұрақты байланыс орнатудың бір жолы.

Телефон жеңді ме, әлде кітапқа жаңа мүмкіндік туды ма?

Смартфон мен кітап арасындағы бәсекені біреуінің жеңісімен өлшеу қиын. Телефон адамның назарын бөлгенімен, кітапты іздеуге, танысуға және өзгелерге ұсынуға мүмкіндік береді. Ал BookTok секілді қауымдастықтар әдебиетті жастардың күнделікті цифрлық мәдениетімен байланыстыра алады.

Бірақ әлеуметтік желідегі қызығушылықтың шынайы оқу әдетіне айналуы үшін келесі қадам қажет: видеодан кітапқа, қысқа шолудан толық шығармаға, қаралымнан түсініп оқуға көшу.

Кітаптың болашағы тек қағаз парақтарында немесе смартфон экранында емес. Ол – адамның оқуға деген ықыласында, ойлануға бөлген уақытында және алған әсерін өмірімен байланыстыра білуінде.

Бәлкім, бүгінгі басты сұрақ «Телефонды кітап оқуға қалай пайдаланамыз?» болуы керек. Өйткені технологияның өзі оқырман қалыптастырмайды. Ал дұрыс қолданылған технология кітапқа апаратын жаңа есік аша алады.

Айман Ғабитқызы